۰۶ اردیبهشت ۱۳۹۷

رهبر معظّم انقلاب: علاج برون رفت از مشکلات کشور «اقتصاد مقاومتی» است.

شناسه خبر: ۴۰۹۷۳ ۲۲ آذر ۱۳۹۶ - ۱۰:۵۲ نام نویسنده: محسن شهرابی دسته : تولید و اشتغال, یادداشت
۲

تحقیقات نشان می دهد که افغانستانی‌های مهاجر بیشتر در کارهایی اشتغال دارند که نیازی به تحصیلات دانشگاهی ندارد، جزو مشاغل سخت محسوب می ­شود و مورد استقبال کارجویان داخلی دارای تحصیلات دانشگاهی قرار نمی­ گیرد. در واقع بین کارجویان ایرانی و مهاجران افغانستانی، رقابت شغلی وجود ندارد و مهاجران، جانشین جوانان ایرانی در بازار کار نمی ­شوند.

در اذهان عمومی، این باور پذیرفته‌شده است که یکی از ریشه های اصلی بیکاری جوانان ایرانی، مهاجران خارجی (عموماً افغانستانی) هستند و آن­ها بازار کار کشورمان را اشغال کرده‌اند. این باور آنقدر در میان عموم مردم پررنگ شده که چند سالی است در روز کارگر، تشکل ­های کارگری در تجمعات خود، خواستار اخراج افغانستانی‌ها از کشور می­ شوند. مسئولان نیز با شعارهایی تحت عنوان «صیانت از نیروی کار داخلی»، «به­ کارگیری نیروی کار بومی» و «افزایش نرخ اشتغال جوانان» به تقویت این باور پرداخته ­اند.

به گزارش مقاومتی نیوز این نگرش­ های عمومی و تا حدی رایج، هیچ­گاه بر مبنای نظرات کارشناسی شکل نگرفته است و ابعاد مختلف این پدیده، بررسی نشده است.

سوال اصلی که در اینجا مطرح می ­شود این است که آیا حضور اتباع خارجی، سبب بیکاری جوانان ایرانی شده ­اند؟ آیا اتباع خارجی، ظرفیت ­های مشاغل کشور را اشغال کرده ­اند و این فرصت­ ها را از جوانان ایرانی گرفته‌اند؟ آیا با اخراج اتباع خارجی از کشور، نرخ اشتغال جوانان ایرانی با جهش چشم گیری مواجه می‌شود؟

اتباع خارجی، رقیب جوانان ایرانی در بازار اشتغال نیستند

طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران، پروانه کار افغانستانی ­ها صرفاً در مشاغل ۱۸ گانه صادر می ­شود. این بخش ­ها شامل گروه‌های چهارگانه زیر هستند:

  • گروه کوره‌پزخانه‌ها: مشاغل آهک­ پزی (گچ ­پز، آهک ­پز، کیسه ­زن و کوره­ خالی­ کن)، مشاغل آجرپزی (کوره‌چین، قالب ­زن، کوره­ سوز و خشت­ زن کوره)
  • گروه کارهای ساختمانی: مشاغل امور ساختمانی (بسته ­بندی مصالح ساختمانی، چا­ه­ کن، حفار تونل، آسفالت­ کار، بتن ریز، تعمیر کوره آجرپزی، مشاغل بلوک ­زنی و موزاییک­ ساز، بتون­ ساز، بلوک ساز، پله ­ساز، تیرچه ساز و پرس­کار موزاییک)، مشاغل سنگ ­بری و سنگ­ تراشی (برش‌کار سنگ، کارگر دستگاه سنگ­بری، کارگر سنگ­ تراش، صیقل کار سنگ، سنگ‌کوبی و برش کاشی)، مشاغل راه ­سازی و معدن (کارگر پل­سازی، کارگر تعمیر و نگهداری تونل، کارگر استخراج معدن و کارگر حفار معدن).
  • گروه کارگاه­ های کشاورزی: مشاغل کشاورزی (کارگر بیل­زن، کارگر زراعتکار، کارگر سم‌پاش و کارگر علوفه جمع کن)، مشاغل مرغداری و دامداری (دام‌پرور و دامدار، چوپان و متصدی مرغداری)، مشاغل کشتارگاه (سلاخ دام و طیور، پوست و پرکن، سیرابی و روده­ پاک­ کن، جمع­ آوری ضایعات و فاضلاب کشتارگاه)، مشاغل چرم­سازی و سالامبورسازی (اهک­زن، چرم ساز، ماشین کار شستشوی پوست، کارگر مواد شیمیایی و سالامبورساز)
  • سایر گروه‌های شغلی: سوزاندن و امحاء زباله، بازیافت مواد شیمیایی، کوره ریخته‌گری، حنا سایی، تولید کود شیمیایی، کمپوست­ سازی و …

از سوی دیگر، مطابق با گزارش مرکز آمار[۱] در سال ۱۳۹۴، مقطع تحصیلی لیسانس دارای بیشترین تعداد بیکاران در میان شش مقطع تحصیلی است و ۴۵ درصد بیکاران در این مقطع تحصیلی قرار دارند.

نرخ بیکاری به تفکیک سطح تحصیلات، مطابق نمودار زیر است:

با توجه به شکل شماره ۱، مجموع بیکاران شش مقطع دیپلم و پیش‌دانشگاهی، فوق دیپلم، لیسانس، فوق‌لیسانس و دکترای حرفه‌ای، دکترای تخصصی و سوادآموزی یک میلیون و ۴۱۳ هزار نفر است. از این مجموع ۴۵ درصد بیکاران شش گروه مورد بررسی دارای مدرک تحصیلی لیسانس هستند.

بعد از این گروه، افراد دارای تحصیلات دیپلم و پیش‌دانشگاهی با ۳۴.۵ درصد بیشترین تعداد بیکاران را دارند. ۱۱ درصد از بیکاران جوان هم دارای مدرک فوق دیپلم هستند. همچنین ۸.۲ درصد از این بیکاران دارای فوق لیسانس و دکترای حرفه‌ای هستند و ۰.۰۱ درصد آن‌ها دارای تحصیلات دکتری تخصصی هستند.

بخش اعظم (حدود دو سوم) نرخ بیکاری در جوانان ایرانی، بیشتر در مقطع افراد تحصیل­کرده (فوق دیپلم تا فوق‌لیسانس) است. این در حالی است که افغانستانی‌های مهاجر بیشتر در کارهایی اشتغال دارند که نیازی به تحصیلات دانشگاهی ندارد، جزو مشاغل سخت محسوب می­ شوند و مورد استقبال کارجویان داخلی دارای تحصیلات دانشگاهی قرار نمی­ گیرد.

در واقع عموما بین کارجویان ایرانی و مهاجران افغانستانی، رقابت شغلی وجود ندارد و مهاجران، جانشین جوانان ایرانی در بازار کار نمی­ شوند، بلکه مشاغلی را پر می­کنند که ایرانی­های عمدتا تحصیلکرده، تمایلی به انجام آن‌ها  نداشته و همچنین توانمندی لازم را ندارند.

کامل شدن هرم‌های اشتغال با اتباع خارجی

مسئله‌ی بسیار مهمی که وجود دارد این است که اتباع خارجی با کامل کردن رده‌های پایین هرم‌های اشتغال، باعث اشتغال‌زایی برای افراد با مهارت بیشتر در میان ایرانیان شده‌اند. این رده­های سطح پایین هرم اشتغال، عموما گلوگاه ­های کسب و کارها و جزو سخت ترین مشاغل است.

با اخراج اتباع خارجی از کشور، نه تنها اشتغالی برای جوانان ایرانی ایجاد نمی­شود، بلکه بنگاه­های اقتصادی که بواسطه حضور آن­ها دارای حیات هستند، از چرخه کسب و کار خارج می­ شوند و بخشی از جوانان ایرانی شاغل، شغل خود را از دست می ­دهند.

به مثال‌های زیادی در این مورد می‌توان اشاره کرد. بعنوان نمونه، چوپانی گله‌های دام در برخی مناطق ایران است. کاری دشوار که فقط مهاجران به سراغ آن رفتند. با فراهم ‏شدن امکان چرای گاوها، صنعت دام‌پروری در برخی مناطق رونق گرفته و ملزومات سطح بالاتر آن ممکن شدند.

به‌عنوان‌مثال ‏برای واکسیناسیون و امور بهداشتی دام، نیاز به دامپزشک پیدا شده و دامپزشکان ایرانی که از دانشگاه، فارغ‌التحصیل شده ‏بودند به‌واسطه پر شدن خلأ شغلی چوپانی گله‌های دام، امکان اشتغال پیدا کردند.‏ با اخراج اتباع خارجی، دامداری­ های موجود و زنجیره­ های اشتغال مرتبط به آن(حمل و نقل، صنایع لبنی و پروتئینی و …) از بین می ­روند.

مثال واقعی از این تحلیل را می­توان در صحبت­های مدیرکل اشتغال اتباع خارجی وزارت تعاون کارورفاه اجتماعی یافت[۲]: «استان سمنان اعلام کرده است که تا سه سال دیگر هیچ گله گوسفندی در سمنان نداریم چرا که چوپان نداریم. در کنار این مسئله که هیچ کارگری تمایل به فعالیت در شغل چوپانی ندارد ما اعلام کرده‌ایم که چوپانی از مشاغل ممنوعه ای است که کارگر افغانی نباید در این شغل فعالیت کند. با این شرایط، سمنان اعلام کرده است که اگر مجوز فعالیت به کارگران افغانی ندهید  و گله های گوسفند سمنان را کارگران افغانی صحرا نبرند، سه سال دیگر تهران، از گوسفند سمنان محروم است. خلاصه با کسب مجوزی که از کمیسیون ساماندهی دریافت کردیم، فعالیت چوپان افغانی را برای سمنان آزاد کردیم یا به طور مثال کارگران بازیافت ایرانی نیستند. اینها مشاغلی است که حتی اگر آزاد هم شود کارگر افغانی در آنها فعالیت نخواهد کرد».

تحرک شغلی در جامعه میزبان با حضور اتباع خارجی

بحث برانگیزترین بخش اشتغال مهاجران، رقابت مهاجران غیرماهر و کم مهارت با افراد بومی کم مهارت است. این دسته از مهاجران عموما برای اشتغال با افراد بومی کم مهارت وارد رقابت می شوند.

معضل اشتغال مهاجران در صنعت ساختمان سازی به عنوان کارگر و بنا فقط مختص ایران نیست. در کشوری چون فرانسه هم بسیاری از کارگران ساختمانی فرانسوی با حضور مهاجران شغل خودشان را از دست دادند. این یک حقیقت است که مهاجران کم مهارت، بازدهی بالاتری دارند. آن ها با جان و دل کار می کنند و کارفرماها در همه جای دنیا ترجیح می دهند از یک کارگر مهاجر استفاده کنند تا یک کارگر بومی.

اما این اثر حضور مهاجران کوتاه مدت است و در بلندمدت همین رقابت باعث اشتغال زایی افراد جامعه میزبان می شود. چگونه؟ از طریق تحرک شغلی[۳].

با اشتغال مهاجران در کارهای سطح پایین مثل کارگری ساختمان،‌ نیروهای بومی خارج شده از بازار رقابت یک فرصت نیز به دست می آورند: فرصت کسب مهارت و سرمایه گذاری در بحث آموزش و افزایش سطح مهارت‌های خود.

در کشور فرانسه، کارگران سطح پایین بومی که به خاطر رقابت با مهاجران از کار بیکار شده بودند توانستند از مزایای آموزش های پایه و آموزش های مهارتی بهره مند شوند. آن ها در مدتی که بیکار بودند، توانستند مهارت های خواندن و نوشتن شان را تقویت کنند، به کلاس های آموزش مهارت های فنی و حرفه ای بروند. آموخته هایشان را زیاد کنند، مدرک بگیرند و کاری رده بالاتر را به دست بیاورند.

خلا ارائه ی آموزش مهارت های فنی و حرفه ای کوتاه مدت در ایران به کارگران باعث شده که آن ها نتوانند به چنین فرصتی دسترسی پیدا کنند. این همان تحرک شغلی است که باعث می شود در بلندمدت اثر منفی رقابت شغلی مهاجران با افراد بومی تبدیل به اثری مثبت شود.

در بازار کار ایران مثل خیلی از کشورهای دیگر نیاز به مهارت های در سطح دانشگاه و لیسانس و فوق لیسانس نیست. نیاز به مهارت هایی است که در دوره های کوتاه مدت می توان آن ها را به دست آورد. مهارت هایی که اتفاقا کارگران سطح پایین انگیزه ی بالاتری برای یادگیری و بهبود شغلی شان دارند.

بعضی از تصمیم گیرندگان کلان به محض مشاهده ی رقابت مهاجران با افراد بومی استدلال می کنند که باید از اشتغال افراد بومی محافظت شود. اما این تصمیم فقط در کوتاه مدت اثربخش است. در حقیقت با این تصمیم جلوی تحرک شغلی گرفته می شود. کارگر بومی نه انگیزه کسب مهارت های بیشتر و ارتقای شغلی را پیدا می کند و نه فرصتش را. او کارگر می ماند، رشد نمی کند، رقابت چندانی وجود نخواهد داشت که بخواهد مهارت های بیشتری کسب کند و تصمیم گیرندگان کلان با حذف مهاجران در حقیقت امکان یادگرفتن ماهی گیری را از نیروهای بومی می گیرند و فقط به آن ها ماهی می دهند.

سخن آخر

برخلاف تصور بخش زیادی از مسئولان، مهاجران افغانستانی جانشین جوانان ایرانی در بازار کار نمی‌شوند، بلکه مشاغلی را پر می­کنند که ایرانی­های عمدتا تحصیلکرده، توانمندی و تمایل انجام ان را ندارند. ۶۵ درصد افراد بیکار، در مقطع فوق دیپلم تا فوق‌لیسانس هستند.

این در حالی است که افغانستانی‌های مهاجر بیشتر در کارهایی اشتغال دارند که نیازی به تحصیلات دانشگاهی ندارد، جزو مشاغل سخت محسوب می ­شود و مورد استقبال کارجویان داخلی دارای تحصیلات دانشگاهی قرار نمی­ گیرد. در واقع بین کارجویان ایرانی و مهاجران افغانستانی، رقابت شغلی وجود ندارد و مهاجران، جانشین جوانان ایرانی در بازار کار نمی ­شوند.

همچنین، مهاجران در برخی مشاغل، پایه و اساس آن کسب و کار را ایجاد می­کنند و در لایه­ های بعدی، برای جوانان ایرانی اشتغال ایجاد می­کنند.

دیدگاه‌های موجود در مورد اشتغال مهاجران، نگرشی نادرست در مورد اثراتی هست که دیده نمی‌شوند. وقتی یک مهاجر وارد کشور می‌شود، واضح است که ما بیکار شدن یک کارگر را می‌بینیم. اما چیزی که نمی­­ بینیم این است که برای آن کارگر، فرصت شغلی دیگری در لایه‌های دیگر بازار کار ایجاد می­شود.

پینوشت:

[۱] https://goo.gl/6g9zek

[۲] مصاحبه آقای علی اقبالی (مدیرکل اشتغال اتباع خارجی وزارت تعاون کارورفاه اجتماعی) با خبرگزاری تسنیم

[۳] occupational mobility

  1. ممنون از مقاومتی نیوز که این حجم از مطالب خوب را منتشر می کند در همه حوزه ها

    ۰۰
    • این حرف شما کاملا دروغ هست دوست عزیز الان تو صنف سراجی و کفاشی و پوشاک و مانتو دوزان از عوامل بیکاری مردان و زنان و جوانان ایرانی که اکثرا دیپلم به پایین هستن وجود افغانها در این صنف هستن که به طور غیر قانونی وارد این شغل شدن کافیست به منطقه چهار راه سیروس مولوی قیام بروید و از مغازه تا خانه هایی که به طور غیر قانونی مشغول به تولید و پخش هستن رو ببینید و به خاطر وجود افغانها هزازان کارگاه تولیدی بیکار و ورشکسته شدن و همچنین ده ها هزار ایرانی زیر دیپلم که در این شغلها کار میکنند بیکار شده اند نمونه بارز ان خود بنده زمانی ۱۳۰پرسنل داشتم امروز پنجتا هم نیستن تا کی باید دروغ بشنویم به خاطر شرایط افغانها ایرانیها بیکار باید باشند همون ایرانیانی که کولبری میکنن اگر افغانها نباشند وارد کارگاه ایرانی میشوند

      ۱۱



جهت احترام به مخاطبان فرهیخته، نظرات بدون بازبینی منتشر می شود. لطفا نظرات خود را جهت تعميق و گسترش بحث ارائه نمایید. نظرات حاوی توهين، افترا و تهمت به ديگران پاک می شود.